Vergi və E-Kassa
E-Kassa ilə restoran kassasının iş prinsipi və nəzarət məqamları
E-Kassa ilə restoran kassasının iş prinsipi: fiskal çek, növbə, X və Z hesabatı, qaytarma, kassada tipik səhvlər və provayder seçimində yoxlanılmalı suallar.
UniPOS9 dəq oxu

Restoran, kafe və ya fast-food müəssisəsi açan hər sahibkar E-Kassa tələbləri ilə qarşılaşır. Fiskal cihaz, provayder, vergi qaydaları və kassa proqramı bir-biri ilə sıx bağlıdır, buna görə mövzu ilk baxışda mürəkkəb görünür. Əslində sistemin məntiqi sadədir. Bu məntiq əməkdaşlara bir dəfə düzgün izah edildikdə kassada gündəlik səhvlərin əksəriyyətinin qarşısı alınır.
Bu yazıda E-Kassa ilə restoran kassasının iş prinsipini ardıcıl izah edirik: POS sistemi fiskal cihaza hansı məlumatları ötürür, kassir gün ərzində hansı əməliyyatları icra edir, ilk aylarda hansı səhvlərə daha çox rast gəlinir və provayderdən hansı sualların cavabını almaq lazımdır. Son bölmədə bu proseslərin UniPOS-da necə qurulduğu göstərilir.
Mündəricat
E-Kassa nədir və fiskal çek niyə vacibdir
E-Kassa Azərbaycanda satışların onlayn nəzarət-kassa aparatları vasitəsilə qeydə alındığı sistemin ümumi adıdır. Əsas qayda belədir: hər satış fiskal cihazdan keçir, cihaz isə məlumatı vergi orqanının sisteminə ötürür.
Fiskal çeki ön çeklə qarışdırmaq olmaz. Ofisiantın masaya gətirdiyi ön çek yalnız məlumat xarakteri daşıyır: qonaq sifariş etdiyi məhsulları və ödəniləcək məbləği görür. Fiskal çek isə ödəniş qəbul edildikdən sonra fiskal cihazın çap etdiyi rəsmi sənəddir. Onun üzərində adətən fiskal identifikator və QR kod olur. Qonaq bu kod vasitəsilə satışın həqiqətən qeydə alındığını yoxlaya bilər.
Restoran sahibi üçün fiskal çek üç səbəbdən vacibdir:
- Qanunvericilik. Satışların onlayn kassa vasitəsilə qeydə alınması vergi qaydalarının əsas tələbidir. Dəqiq tələblər və dəyişikliklər barədə məlumatı Dövlət Vergi Xidmətinin portalında əldə edə bilərsiniz: e-taxes.gov.az. Şübhə doğuran məqamları mühasib və ya vergi məsləhətçisi ilə dəqiqləşdirməyiniz məqsədəuyğundur.
- Hesabat. Fiskal məlumatlar POS hesabatları ilə üst-üstə düşdükdə mühasib ayı daha tez bağlayır. Gəlirin uçotunda uyğunsuzluqları axtarmağa ehtiyac qalmır.
- Qonaq. Bir çox qonaq çek tələb edir və onu yoxlayır. Çekin verilməməsi xidmət barədə ümumi təəssüratı korlayır.
E-Kassa ayrıca cihaz deyil, bütöv sistemdir. Bazarda fiskal cihaz və xidmət təklif edən bir neçə provayder fəaliyyət göstərir. Hər birinin öz aparatı, proqram təminatı və texniki dəstəyi var. Kassa proqramı bu provayderlərdən birinin cihazı ilə birlikdə işləyir. Beləliklə, müəssisə iki seçim edir: POS sistemi və fiskal provayder. Gündəlik iş proseslərinin səmərəliliyi bu iki sistemin bir-biri ilə necə işləməsindən asılıdır.
POS sisteminin fiskal cihazla əlaqəsi
Restoranda iki ayrı sistem işləyir. POS sifarişləri, masaları, mətbəxi və hesabatları idarə edir. Fiskal cihaz isə rəsmi çeki çap edir və məlumatı vergi sisteminə ötürür. İnteqrasiyanın əsas məqsədi kassirin eyni satışı iki dəfə daxil etməsinin qarşısını almaqdır. Proses adətən aşağıdakı ardıcıllıqla gedir:
- POS çeki formalaşdırır. Ofisiant sifarişi qəbul edir, mətbəx hazırlayır, qonaq hesabı istəyir. Kassir çeki bağladıqda POS məhsulları, qiymətləri, endirimi, xidmət haqqını və ödəniş üsulunu vahid sənəddə birləşdirir.
- Məlumat fiskal cihaza ötürülür. POS bu məlumatı seçilmiş provayderin cihazına göndərir. Kassir məbləği ayrıca aparatda əl ilə daxil etmir.
- Fiskal çek çap olunur. Cihaz satışı qeydə alır, çeki çap edir və məlumatı vergi sisteminə göndərir. POS cihazdan cavab alır və çekin fiskallaşdırıldığını qeyd edir.
Səhvlərin əksəriyyəti məbləğin əl ilə təkrar daxil edilməsi zamanı yaranır. Məsələn, cümə axşamı zal doludur, kassir tələsir və 34.50 əvəzinə 43.50 yazır və ya kartla ödənişi nağd ödəniş kimi qeyd edir. Məlumat POS-dan cihaza avtomatik ötürüldükdə fiskal çek POS-dakı çeklə tam eyni olur. Qonaq isə fiskal çeki ödənişdən dərhal sonra alır. İnteqrasiyanın texniki tərəfi E-Kassa inteqrasiyası səhifəsində ətraflı izah olunub.
Növbənin açılışından Z hesabatına qədər
Fiskal kassada iş növbə əsasında qurulur. Səhər növbə açılır, gün ərzində satış və qaytarma əməliyyatları aparılır, zərurət olduqda aralıq hesabat çıxarılır, gün sonunda isə növbə bağlanır. Əsas əməliyyatlar aşağıdakılardır:
| Əməliyyat | Funksiyası | İstifadə vaxtı |
|---|---|---|
| Növbənin açılması | Fiskal cihazda yeni iş gününü başladır | Səhər, ilk satışdan əvvəl |
| Satış | Bağlanan çeki qeydə alır və fiskal çek çap edir | Hər ödənişdən sonra |
| Qaytarma | Bağlanmış çek üzrə qaytarma çeki yaradır və günün yekun məbləğini azaldır | Qonağa vəsait geri qaytarıldıqda |
| X hesabatı | Növbəni bağlamadan cari yekunları göstərir | Gün ərzində, kassir dəyişdikdə, kassada yoxlama aparılarkən |
| Dövri hesabat | Seçilmiş dövr üzrə yekunları çıxarır | Ay sonunda, mühasibat uçotu üçün |
| Çekin surəti | Artıq verilmiş fiskal çekin nüsxəsini çap edir | Qonaq çeki itirdikdə və ya printerdə kağız sıxışdıqda |
| Bank kartı əməliyyatları | Kartla ödənişi fiskal cihaz vasitəsilə həyata keçirir | Kartla ödənişlərdə, provayder dəstəklədiyi halda |
| Növbənin bağlanması (Z) | Növbəni bağlayır və yekun Z hesabatını çap edir | Gün sonunda, sonuncu çekdən sonra |
Tipik iş günü təxminən belə keçir. Səhər kassir növbəni açır və ilk satışdan əvvəl cihazın internetə qoşulduğunu, çek kağızının kifayət etdiyini yoxlayır. Gün ərzində bağlanan hər çek fiskal cihaza ötürülür. Saat 16:00-da kassirlər dəyişir: menecer X hesabatı çıxarır və kassadakı nağd vəsaiti hesabatla tutuşdurur. Sonuncu masa hesabı ödədikdən sonra növbə bağlanır və Z hesabatı çap olunur. Növbəti səhər mühasib günün rəqəmlərini hazır vəziyyətdə görür.
Bank kartı əməliyyatları
Bəzi provayderlərdə kartla ödəniş də fiskal cihaz vasitəsilə aparılır. Kassir POS-da "kart" ödəniş üsulunu seçir, məbləğ cihaza ötürülür, qonaq kartı cihaza yaxınlaşdırır. Ödəniş təsdiqləndikdən sonra fiskal çek çap olunur. Məbləği ayrıca bank terminalında yenidən daxil etməyə ehtiyac qalmır, bu da rəqəmin səhv yazılması riskini aradan qaldırır. Hansı kart əməliyyatlarının dəstəkləndiyi provayderdən və cihazın modelindən asılıdır. Bu məsələni qoşulmadan əvvəl provayderlə dəqiqləşdirməyiniz tövsiyə olunur.
Çekin surəti
Qonaq çeki itirdikdə, printerdə kağız sıxışdıqda və ya mühasib nüsxə tələb etdikdə yeni satış əməliyyatı aparmaq olmaz, çünki eyni məbləğ iki dəfə qeydə alınar. Belə hallarda fiskal çekin surəti çap edilməlidir.
Kassada ən çox rast gəlinən səhvlər
Problemlərin əksəriyyəti avadanlıqdan deyil, əməkdaşların iş vərdişlərindən qaynaqlanır. Yeni açılan müəssisələrdə ilk aylarda aşağıdakı hallara tez-tez rast gəlinir:
- Növbənin bağlanmaması. Müəssisə gec bağlanır, kassir Z hesabatını çıxarmadan işi tərk edir. Növbəti səhər cihaz yeni satışa icazə verməyə bilər və ilk qonaqlar gözləməli olur. Fiskal cihazlar adətən növbənin müəyyən müddətdən artıq açıq qalmasına icazə vermir. Dəqiq qaydanı provayderdən öyrənin və növbənin bağlanmasını gün sonu yoxlama siyahısına daxil edin.
- Qaytarmanın sistemdən kənar aparılması. Qonaq narazılıq bildirir, kassir vəsaiti kassadan qaytarır, lakin bu əməliyyat heç yerdə qeydə alınmır. Satış hesabatda qalır, kassada isə kəsir yaranır. Qaytarmanı həmişə POS-da bağlanmış çek üzərindən aparın. Bu halda həm POS hesabatı, həm də fiskal məlumatlar düzgün olur.
- Ödəniş növlərinin uyğunsuzluğu. POS-da "kart" seçilir, fiskal çekdə isə "nağd" göstərilir və ya əksinə. Bunun səbəbi çox vaxt ödəniş üsullarının düzgün tənzimlənməməsidir. Nəticədə ay sonunda bank çıxarışı, POS hesabatı və vergi məlumatları bir-birinə uyğun gəlmir. Hər ödəniş üsulunu diqqətlə tənzimləyin və test çeki ilə yoxlayın.
- İnternet kəsintisi üçün qaydanın olmaması. İnternet bağlantısı müəyyən vaxtlarda kəsilə bilər. Bu zaman POS-un və fiskal cihazın necə işləməsi ayrı-ayrı məsələlərdir. Cihazın internetsiz hansı əməliyyatları icra edə bildiyini, məlumatları hansı müddətdə saxladığını və sonradan necə ötürdüyünü yalnız provayder dəqiq bildirə bilər. Bu məlumatı əvvəlcədən əldə edin və əməkdaşlar üçün qısa təlimat hazırlayın.
- Ön çekin fiskal çek əvəzinə verilməsi. Ofisiant qonağa ön çek təqdim edir, ödənişi qəbul edir, lakin fiskal çek çap olunmur. Qayda belədir: ön çek hesabı təqdim etmək üçündür, ödənişdən sonra qonağa fiskal çek verilməlidir.
- Endirim və ikramın çekdə əks olunmaması. Endirim POS-da çekə daxil edilmədikdə fiskal çekdəki məbləğ qonağın ödədiyi məbləğdən fərqlənir. Endirim, ikram və xidmət haqqı həmişə POS-da çekə daxil edilməlidir.
Bu səhvlərin hamısının qarşısı eyni üsulla alınır: vəsaitlə bağlı hər əməliyyat POS-dan keçir, əməkdaşlar isə gün sonu qaydalarını bilir.
Gün sonu üçün yoxlama siyahısı
Bu siyahını çap edib kassanın yanında yerləşdirməyinizi məsləhət görürük. Yoxlama bir neçə dəqiqə çəkir və növbəti səhər yarana biləcək problemlərin qarşısını alır:
- Açıq çek və ödənilməmiş masa qalmayıb.
- Günün bütün qaytarmaları POS-da bağlanmış çeklər üzərindən aparılıb.
- X hesabatı çıxarılıb və kassadakı nağd vəsait onunla tutuşdurulub. Fərq aşkarlandıqda onun səbəbi həmin axşam qeyd edilib.
- Kartla ödənişlərin cəmi bank terminalının və ya fiskal cihazın yekunu ilə üst-üstə düşür.
- Fiskal növbə bağlanıb, Z hesabatı çap olunub.
- Növbəti gün üçün ehtiyat çek kağızı mövcuddur.
Təcrübəli kassir bu addımları vərdiş halında yerinə yetirir. Yeni əməkdaş isə ilk həftələrdə hansısa addımı unuda bilər. Siyahı məhz bu halın qarşısını almaq üçündür.
Provayder seçimində yoxlanılmalı məqamlar
Provayder bir dəfə seçilir, lakin bu qərar uzun illər gündəlik işə təsir göstərir. Qiymətdən əlavə, aşağıdakı suallara da cavab almağınız tövsiyə olunur:
- POS sisteminizlə inteqrasiya mövcuddurmu? İnteqrasiya olmadıqda kassir hər satışı iki dəfə daxil etməli olacaq. Bu, ən vacib sualdır.
- Hansı əməliyyatlar POS-dan icra olunur? Satış, qaytarma, X və dövri hesabat, növbənin açılması və bağlanması, çek surəti, kart əməliyyatları. Hər biri barədə ayrıca soruşun.
- İnternet olmadıqda cihaz necə işləyir? İnternetsiz hansı əməliyyatların mümkün olduğunu, məlumatların harada saxlandığını və sonradan necə ötürüldüyünü dəqiqləşdirin.
- Texniki dəstək necə təşkil olunub? Şənbə axşamı saat 21:00-da cihaz işləməsə, kimə müraciət edəcəyinizi və dəstəyin hansı müddətdə göstəriləcəyini əvvəlcədən öyrənin.
- Cihazın növü müəssisənizə uyğundurmu? Bəzi provayderlər ayrıca aparat, bəziləri isə smart terminal təklif edir. Kassanın yerləşdiyi yeri, printerləri və kartla ödənişi nəzərə alın.
- Bir neçə kassa və ya filial olduqda nə tələb olunur? Hər kassa üçün ayrıca cihaz lazımdırmı? POS-da hansı cihazla işləyəcəyinizi seçmək mümkündürmü?
Ən etibarlı yoxlama canlı testdir. Bir neçə test satışı və bir qaytarma aparın, X hesabatı çıxarın və növbəni bağlayın. Sonra POS-dakı və fiskal cihazdakı rəqəmləri müqayisə edin. Kassa proqramı seçimi üzrə daha geniş siyahı restoran kassa sistemi seçərkən 10 vacib məqam yazısında təqdim olunub.
UniPOS-da E-Kassa inteqrasiyası
UniPOS POS beş E-Kassa provayderi ilə birbaşa işləyir: Omnitech, Sunmi/Caspos, OneClick/Vizar, DataPay və AzSmart/SmartOne. Yuxarıdakı cədvəldə göstərilən bütün əməliyyatlar kassadan icra olunur:
POS-da E-Kassa əməliyyatları üçün sürətli panel mövcuddur, kassanın hesabatlarında isə ayrıca vergi bölməsi yer alır. Sunmi və TapXPhone cihazlarında çap olunan fiskal çeklərdə bank əməliyyatının məlumatları da əks olunur.
İdarəetmə panelində iki tənzimləmə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Birincisi, hər ödəniş üsulu üçün "fiskal" parametri mövcuddur. Hansı ödənişlərin fiskal cihazdan keçəcəyini müəssisə özü müəyyən edir. Yuxarıda qeyd olunan "kart və nağd" uyğunsuzluğunun qarşısı məhz bu tənzimləmə ilə alınır. İkincisi, paneldə ayrıca vergi hesabatı var. Mühasib vergi göstəricilərini satış hesabatlarından ayrıca təhlil edir.
POS-da satış növbəsini məcburi etmək mümkündür. Bu halda kassir növbə açmadan işə başlaya bilmir. Qaytarmalar bağlanmış çek üzərindən aparılır, vacib əməliyyatlar isə əməliyyat tarixçəsində (audit log) saxlanılır. Müəssisə sahibi UniPOS Manager tətbiqində POS bildirişlərini, o cümlədən fiskal bildirişləri telefonunda alır.
E-Kassa inteqrasiyasının canlı nümayişi
Demo zamanı sizin provayderinizlə UniPOS-da satış, qaytarma və növbənin bağlanması əməliyyatlarını nümayiş etdiririk.
Demo sifariş edin

